Arabic Articles

شیخ عراقی ؒ در مدحِ شیخُ الاسلام بہاؤ الدین زکریا رحمۃ اللّٰہ علیہ

*دکتر محمد سلطان شاہ


شیخ الاسلام ، غوث العالمین، بہاءُ الدین ابو محمد زکریا ملتانی سہروردی قدس سرہ العزیز (۵۹۹ ۔ ۶۶۶ق) از اکابرِ اولیاء وعرفاءِ ہند است شیخ در ہند رئیس الاولیاء بودند، و عالِم علوم ظاھری و درمقامات و احوال مکاشفات ومشاہدات بودند(۱)۔ یکی از مریدانِ معروف و خلفائ نامدار زکریا ملتانیؒ ، شیخ فخر الدین ابراھیم ھمدانیؒ متخلص بعراقی است۔ محلد تولد شیخ عراقیؒ را قریۂ ’’ کمجان‘‘ دربیرون شھر ھمدان ذکر کردہ اند (۲)۔ در باب تاریخِ ولادت او در ھیچ یک مآخذ متقدم اشارہ ای نشدہ است لیکن صاحب مقدمہۂ دیوان در پایان آن چنین آوردہ است :’’ گویند کہ چون شیخ فخر الدین بہ جوارِ رحمت حق پیوست سن او بہ ھفتا دو ھشت سال رسیدہ بود ، وفات او در ھشتم ذی القعدہ سنۂ ثمان و ثمانین و ستماۂ بودہ است۔ ‘‘ پس ناچار ولادتش بہ سال ۱۰ء ق۔ ۱۲۱۳م اتفاق افتادہ والبتہ این درست ترست (۳)۔ اما برخی از تذکرہ نگاران عراقی را خواھر زادۂ شیخ شہاب الدین عمر سہروردی رحمۃ اللّٰہ علیہ (۵۳۹۔۳۲ء) نوشتہ اند ۔ (۴)
پس چون عراقی از تربیت دایہ و زحمت گھوارہ فارغ شد و سن او بپنجسال رسید اُو را در مکتب نشاندند، مدت نہ ماہ مجموع کلام اللّٰہ را حفظ کرد ۔ روز بمکتب بودی و شب کہ بخانہ آمدی وظیفۂ روز را تکرار کردی و بآواز حزین خواندی و زمانی گریستی و ھر کس کہ نغمات صوت اور شنیدی بیطاقت شدی و جملۂ ھمایگان حیران او بودندی و ھمۂ شب منتظر نشستہ و در
* رئیس گروہ علومِ اسلامیہ و عربی، دانشگاہ گورنمنت کالج لاھور 
خواب بر خود بستہ، تاکی او قرآن آغاز کند (۵) در ہشت سالگی در آنجا برای قرآن خواندن شہرت خاصی کسب کرد ۔ ہفدہ سالہ بود کہ از جملہ علوم معقول ومنقو ل آگاھی پیدا کرد و بہ تدریس مشغول شد (۶)۔
شیخ عراقی در صحبت قلندران طوف کنان عراق عجم را زیر قدم آورد۔ پس باھمان دوستان عزم ہندوستان کرد۔ چون بہ شھر ملتان رسیدند، بہ خانقاہ سلطان المحققین مولانا بھاء الدین زکریا ملتانیؒ نزول کردند و بہ شرف دستبوس شیخ مشرف گشتند ۔ شیخ بہاء الدینؒ در آن جمع نظر کرد، شیخ فخر الدین عراقی را آشنا دید، باشیخ عماد الدینؒ کہ مقرب او بود گفت :’’ درین جواب استعداد تام یافتم، اورا این جامی باید بود ‘‘۔ شیخ فخر الدینؒ اصحاب را گفت: ’’ بر مثال مخناطیس کہ آھن را جذب کند شیخ مرا مقید خواھد کرد، ازین مقام زور ترمی باید رفت‘‘ (۷) شیخ عرقیؒ در ۶۴۱ در حلقہ مریدان بھاء الدین زکریاؒ در آمدہ (۸) شیخ بہ قول خودش ھفدہ سال و بہ روایت دیگر بیست و پنج سال در خدمت بھاء الدین زکریاؒ بہ سربردہ (۹) وقتی شیخ بہاء الدین زکریا از کمال معنوی و مقام عرفانی عراقی متأثر شد و بہ جای اربعین در دہ روز بہ وی خرقہ عطا کرد و دختر خود ۔ نور بی بی را نیز بہ اُوداد ۔ بہ روایت مجمل التواریخ شیخ عراقیؒ بہ دو دختر نیز داماد اوست (۱۰) عراقی در اواخر ایام حیات در دمشق مسکن گزید ۔ وفات او در ۸۸ء ق بودہ است ۔ قبر او پھلوی شیخ محی الدین ابن عربیؒ واقع است (۱۱)۔
او شیخ کامل و شاعر فاضل بود و سخنان عارفانہ اش یاری از تصوف و وجد وحال می دھد ۔ او شاعر صوفی منش بود کہ افکار عاشقانہ خود را بایک نوع جذبہ و مستی خاص آشکار کردہ است ۔ دیوان عراقی محتوی ۶۸۰۰ بیت است (۱۲)۔
فیلسوف و متفکر اسلامی علامہ دکتر محمد اقبال لاھوری (۱۸۷۷ء۔۱۹۳۸ء) دربارۂ عراق و جامی می گوید :

گھی شعر عراقی را بخوانم

گھی جامی زند آتش بجانم
(۱۳)
دربارۂ عراقی حافظ شیرازی (م۔۷۹۱ھ) این طورمی گوید:
مطر با پردہ بگردان و بزن راہ عراق

کہ از این راہ بشد یار وزما یاد نکرد
از غزلھا عراقی است سرود حافظ

کہ شنید این رہ دلسوز کہ فرید نکرد (۱۴)
شیخ نیز ارادت و عقیدت فراوانی بہ مرشد روحانی خودش داشت و باید گفت کہ اصلًا شیفتہ و فریفتۂ پیر مولتانی و غوث صمدانی شدہ بود قصایدی چند در مدح وی سرودہ و در آنھا مقامات و مراتب معنوی پیر طریقت و مرشد کامل را بہ ند واتم بیان کردہ است (۱۵)۔
ملتان ، شہرِ مرشد او است ۔ چنانکہ یک قطعہ بسیار نغز و دل انگیز دربارہ این شہر ھم گفتہ است۔ شیخ عراقی گوید :
گرچہ بیماری، ای نسیمِ سحر

خبر من بہ مولتان برسان
درچہ در خورد نیست خدمت من

بہ بزرگان خردہ دان برسان
بہ زبانی کہ بی دلان گویند

سخن من بدان زبان برسان
خبر از حال من بدان دیدہ

صبح گاھی بہ گلستان برسان
نغمۂ ارغنون نالۂ من

بامداد ان بہ ارغوان برسان
بہ جناب بزرگ قد وۂ دین

بندگی ھای بیکران برسان(۱۶)
شیخ فخر الدین عراقی در مدحِ شیخ الاسلام بہاء الدین زکریا ملتانیؒ اشعار متعددی گفتہ از آن جملہ چند بیت زیراست :
راھبر اصفیاء پیشرو اولیاء

ھم کنف انبیاء صاحب حق کامیاب
شیخ شیوخ جہان قطب زمین وزمان

غوث ھمہ انس و جان معتق مالک رقاب
ناشر علم الیقین کاشف عین الیقین

واجد حق الیقین ھادی مھدی خطاب
مفضل فاضل پناہ عالم عالم نواز

مکمل کامل صفات عالی عالی جناب
پرسی اگر در جہان کیست امام الامام؟

نشنوی از آسمان جز زکریا جواب(۱۷)
در قصیدۂ دیگری عراقی در وصف بہاء الدین زکریا ملتانی می گوید:
روشنان آینۂ دل چو مصفا بینند

روی دلدار در آن آینہ پیدا بینند
خاص حق، صاحب قدوس، بھاء الاسلام

غوث دین، رحمت عالم زکریا بینند
خاک پایش بتبرک ھمہ در دیہ کشند

تا مگر از مددش نور تجلا بینند
قطب وقت اوست، ھمہ عالم از و آسودہ

بردرش زبدۂ ابدال تولا بینند
بوسہ جای ھمہ پاکان جہان باد درت

کزھمہ درگہ تو ملجأ و مأوی بینند


(۱۸)
و نیز ملاحظہ شود:
شیخ ربانی بھاء الحق و الدین آنکہ ما
بوسہ بر خاک درش چون قدسیان ہر دم زنیم
(۱۹)
عراقی در مدح شیخ زکریا ملتانی اشعار زیادی سروردہ کہ مطلع ھر قصیدہ اینجا ملاحظہ شود:

یا نسیم خوش بہار وزید

یا صبا نافۂ تتار دمید (۲۰)
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
یا رب این بوی چنین خوش ز گلستان آید؟
یا ز باغ ارم و روضۂ رضوان آید (۲۱)
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
فرستاد دریای فضل و ھنر
بدین خشک لب بحری از شعر تر(۲۲)
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
طاب روح النسیم بالاسحار
این دور الندیم بالادوار؟(۲۳)
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
ھنوز باغ جہان را نبود نام ونشان
کہ مست بودم از آنمی کہ جام اوست جہان(۲۴)
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
قبلۂ روی صوفیان بارگہ صفای او
سرمہ چشم قدسیاں خاک در سرای او (۲۵)
در دیوان عراقی مرثیہ ای دیدہ میشود کہ او در رثای مرشد خود شیخ بہاء الدین زکریا ملتانیؒ در ترکیب بندی مفصل شرح سوز و فراق خود را از محضر پیر بلند بیان داشتہ از خدمات او و راھبردن خود بتوسط شیخ بہ مقامات سیر و سلوک و جذبہ وصال می کند و باتأثر تمام در عزای اوند بۂ ماتم آغاز می کند درپایاں برای او طلب آمرزش و دربارہ اولاد مرشد دعا کردہ و سلامت باز ماندگان پیر طریقت را آرزو می کند ۔ (۲۶)
آن مرثیہ در ادبیات فارسی بی نظیر است ۔ چند تا ابیات آن مرثیہ اینجا نقل گرویدہ است :
چون ننالم، چرا نگریم زار ؟

چون نمویم ؟ کہ می نیا بم یار
کارم از دست رفت و دست از کار

دیدہ بی نور ماند و دل بی یار
دل فگارم، چرا نگریم خون؟

در مندم ، چرا ننالم زار؟
خاک بر فرق سر چرا نکنم؟

چون نشویم بخون دل رخسار؟
یار غارم زدست رفت، دریغ!

ماندم، افسوس، پای بردم مار
آفتابم ز خانہ بیرون شد

مہنم امروز و وحشت شب تار
حال بیچارہ ای چگونہ بود؟

رفتہ از سر مسیح و او بیمار
دلم از من بسی خراب ترست

خاطرم از جگرم کباب ترست(۲۷)
در ھمیں مرثیہ عراقی میگوید:
مطلع نور جلال کجاست؟

مشرق قدس فیض سُبحان کو؟
خاتم اولیاء ، امام زمان،

مرشد صد ہزار حیران کو؟
صاحب حق ، لبھای عالم قدس،

زکریاؒ ، ندیم رحمان کو ؟ (۲۸)
شیخ عراقی در اشعار خود بہ فرزندان شیخ زکریا نیز مدح نمودہ است نمونہ ملاحظہ شود:

ھفت فرزندان تو، کہ او تادند

ھر یکی غوث ھفت کشور باد
قطبشان صدر صفۂ ملکوت

کہ مقامش زعرش برتر باد
بر سہ کوی ھر یکی گردون

چون عراقی کمینہ چاکر باد (۲۹)
شیخ عراقی، بہ شیخ صدر الدین ؒ عارف (م۶۸۶ھ) پیر شیخ زکریا ملتانیؒ آنقدر عقیدت داشت کہ بہ وقت زیارت مدینہ طیبہ علاوہ بر عشق حضرت پیغمبر صلی اللّٰہ علیہ وسلم محبت صدر الدین عارفؒ نیز در نظر بودہ کہ در مدح وی ھمانجا قصیدہ ای سرودہ (۳۰) ۔
عرقی در اشعار خود شیخ عارف را بہ شرح ستودہ زیر است :
زندہ کردی شکستہ را بسہ بیت

کز دم عیسوی نشان دارد
حرز جان ساختم سہ بیت ترا

کم ز صد فتنہ در امان دارد
خستہ چون خواند نظم تو، ز طرب

پای بر فرق فرقدان دارد
در مدح تو چون زنم، کہ زغم

خاطرم قفل بر دھان دارد
باد از انوار تو جہان روشن

تاجہان نور ز اختران دارد (۳۱)
شیخ فخر الدین عراقی نیز بہ شیخ عماد الدین اسماعیل رحمۃ اللّٰہ علیہ پسر شیخ صدر الدین عارف عقیدت داشتہ و بر ایش قطعہ ای سروردہ است ۔ 
در شعرِ اوّل در مدح شیخ عماد الدین شیخ عراقی گوید:
راحت دوستان عماد الدین

چونکہ امروز بہترک ہستی (۳۲)
می توان گفت کہ عراقی نہ تنہا مرید شیخ بہاء الدین زکریاؒ بودہ بلکہ نوہ گان وی را نیز مورد ستایش و مدح قرار دادہ است ۔ در دیوانِ عراقی ، اغلب شعروی، در مدح مرشد خود می باشد ۔

حوالہ جات

۱۔ عبدالحق محدث دہلوی، اخبار الاخیار ، (گمبٹ ضلع خیر پور ، فاروق اکیڈمی) ص ۲۷۔
۲۔ سعید نفیسی ، کلیاتِ عراقی، انتشاراتِ سنائی ایران ، چاپ ہشتم، ۱۳۷۵،ص۶۔
۳۔ محمد اختر چیمہ ، دکتر ، مقام شیخ فخر الدین ابراھیم عراقی در تصوف اسلامی ، مرکز تحقیقات فارسی ایران و باکستان ، اسلام آباد ، ۱۹۹۴م، ص۳۳۔
۴۔ ایضاً ، ص ۲۹
۵۔ سعید نفیسی، کلیات عراقی، مقدمۂ دیوان ، ص ۴۸
۶۔ شمیم محمود زیدی ، بانو دکتر۔ احوال و آثار شیخ بہاء الدین زکریا ملتانی ، انتشارات مرکز تحقیقاتِ فارسی ایران و باکستان ، ۱۳۹۴ھ، ص۶۸
۷۔ عراقی، شیخ فخر الدین ابراھیم، دیوانِِ عراقی ، مؤسسۂ انتشارات نگاہ ، تہران ،۱۳۷۴، مقدمہ، ص۲۱
۸۔ سعید نفیسی ، کلیاتِ عراقی ، ص۱۸
۹۔ محمد اختر چیمہ ، مقام شیخ فخر الدین ابراھیم عراقی در تصوفِ اسلامی،ص۴۱
۱۰۔ ایضاً ، ص ۴۲

۱۱۔ ایضاً، ۵۲
۱۲۔ شمیم محمود زیدی ، بانو دکتر ، احوال و آثار شیخ بہاء الدین زکریاؒ ملتانی،ص۷۰۔
ؔ ۱۳۔ علامہ محمد اقبال ، کلیاتِ اقبال فارسی، ارمغانِ حجاز، ص۴۴۰
۱۴۔ سجاد حسین، مولانا قاضی ( ترجمہ و حواشی) ، دیوان حافظ، مرکز تحقیقاتِ اسلامی فارسی ایران و باکستان، اسلام آباد ، ۱۳۶۳ھ، ص۲۱۹
۱۵۔ محمد اختر چیمہ ، دکتر، مقام شیخ فخر الدین ابراھیم عراقیؒ در تصوفِ اسلامی، ص۱۸۲۔
۱۶۔ عراقی، دیوانِ عراقی، ص ۳۳۰
۱۷۔ عراقی، فخر الدین ابراھیم ہمدانیؒ ، کلیاتِ عراقی، بہ کوشش سعید نفیسی ، ص۶۸،۶۹
۱۸۔ ایضاً ، ص۲۵۶ ۔ ۲۶۰
۱۹۔ ایضاً ، ص ۲۷۵
۲۰۔ سعید نفیسی ، کلیاتِ عراقی، ص ۷۷ ؍ دیوانِ عراقی، ص ۲۶۰
۲۱۔ کلیاتِ عراقی، ص ۷۸ ؍ دیوانِ عراقی ، ص۲۶۱
۲۲۔ کلیاتِ عراقی، ص۷۹؍ دیوانِ عراقی ، ص۲۶۳
۲۳۔ کلیاتِ عراقی ، ص۸۰؍ دیوانِ عراقی، ص۲۶۴
۲۴۔ کلیاتِ عراقی، ص ۸۹؍ دیوانِ عراقی ، ص ۲۷۵
۲۵۔ کلیاتِ عراقی، ص۹۱ ؍ دیوانِ عراقی، ص ۲۷۷
۲۶۔ شمیم محمود ترمذی، احوال و آثار شیخ بہاء الدین زکریا ؒ ملتانی، ص۷۰
۲۷۔ عراقی، شیخ فخر الدین ابراھیم ہمدانیؒ ، دیوانِ عراقی، ص۳۲۴
۲۸۔ ایضاً ، ص۳۲۶
۲۹۔ ایضاً ، ص ۳۲۷ ، ۳۲۸
۳۰۔ محمد اختر چیمہ، دکتر، مقام شیخ فخر الدین ابراھیم عراقی در تصوفِ اسلامی، ص۱۸۵
۳۱۔ سعید نفیسی، کلیاتِ عراقی، ص ۷۲
۳۲۔ سعید نفیسی، کلیاتِ عراقی، ص ۱۰۷